Ludy Śródziemia

Jesienią zeszłego roku w brytyjskich księgarniach pojawił się dwunasty i - zgodnie z intencją redagującego ten cykl Christophera Tolkiena - ostatni tom wielkiej i ważnej serii: The History of Middle-earth, śledzącej akt twórczy najpopularniejszego pisarza stulecia na Wyspach Brytyjskich. W książce tej - zatytułowanej The Peoples of Middle-earth (HarperCollins, London, 1996, Ł25) czyli Ludy Śródziemia - syn Tolkiena powraca znowu do tematyki powstawania epopei Władca Pierścieni (temu tematowi poświęcone były też: The Return of the Shadow, The Treason of Isengard[1], The War of the Ring, Sauron Defeated) - zaś konkretnie Christopher poświęca tę książkę ewolucji Prologu i Dodatków. Ale to nie wszystko. W Ludach Śródziemia znajdziecie też (nareszcie!) esej o reinkarnacji Glorfindela (przypominam, że temat ten wywołał niegdyś dość ostry spór wśród krytyków) oraz jedyny istniejący fragment... kontynuacji Władcy Pierścieni zatytułowanej The New Shadow (Nowy Cień)!

Opublikowane w tej książce wcześniejsze wersje i szkice Prologu i Dodatków są znacznie obszerniejsze od umieszczonych ostatecznie we Władcy. Niosą one ze sobą tyle nowych i ważnych informacji, że nie sposób zająć się nimi tutaj szczegółowo. Spróbujmy jednak prześledzić najważniejsze z nich.

Prolog do Władcy Pierścieni (I 16-35) zaczął powstawać równocześnie z samą książką. Ale z początkiem lata 1948 roku Tolkien wprowadził do niego kilka radykalnych zmian - najciekawszy jest sposób, w jaki przedstawił wtedy ‘prawdziwą’ historię znalezienia Jedynego Pierścienia przez Bilba. W latach 1947-1950 w tekście Hobbita pisarz i wydawnictwo dokonali poważnej zmiany przekształcając sens i przebieg tego ważnego dla Władcy Pierścieni wydarzenia w ten sposób by było koherentne z późniejszą opowieścią. Teraz należało zdecydować czy opis tych wydarzeń przedstawić w toku narracji, czy też w Prologu. Tolkien wybrał drugą ewentualność.

Wprawdzie Nota do prologu (I 33-35) znalazła się dopiero w drugim wydaniu angielskim, ale, jak zauważa Christopher, miała ona być częścią Wstępu do zamierzanego przez ojca Silmarillionu. Możemy prześledzić tu ciekawy zwrot w koncepcji Tolkiena dotyczącej ‘źródeł’ naszej wiedzy o czasach Silmarillionu i Władcy Pierścieni. Pierwotnie (czytamy o tym w The Book of Lost Tales) pewien Ćlfwine (wcześniej Eriol), pochodzący z ziemi Anglów i żyjący w V wieku po Chrystusie, miał pożeglować z Brytanii na wyspę Tol Eressea. Tam poznał historię Dawnych Dni w odnalezionych księgach i bezpośrednio z ust mędrca Pengoloda. W takich ramach Silmarillion istniał najdłużej.

Podstawą Władcy Pierścieni ma być ‘Czerwona Księga Marchii Zachodniej’ - początkowo dziennik Bilba i Froda, uzupełniony później opisem dziejów Królestw Północnego i Południowego i innymi materiałami z Trzeciej Ery (głównie hobbickimi). Jak dotąd wszystko jest jasne - przekazy Ćlfwine’a o legendach i historii Pierwszej Ery przetrwały do naszych czasów i są podstawą Silmarillionu, podczas gdy Czerwona Księga dzięki hobbitom (którzy zgodnie z tą koncepcją żyli w naszym Świecie Pierwotnym) opowiada nam o późniejszych dziejach świata i jest tekstem niesłychanie starożytnym.

Jednak w drugim angielskim wydaniu Władcy następuje poważna zmiana. W Nocie do prologu czytamy: Największa jednak wartość kopii Findegila polega na tym, że tylko w niej zamieszczono ‘Przekłady z języka elfów’ dokonane przez Bilba. Dzieło to liczy trzy tomy i spotkało się z uznaniem jako owoc głębokiej wiedzy i umiejętności. Bilbo pracował nad nim w latach 1403-1418 przebywając w Rivendell, gdzie miał dostęp do bogatych źródeł zarówno w formie przekazów piśmiennych, jak ustnych. Frodo jednak z niego nie korzystał, bo dotyczyły niemal wyłącznie historii Dawnych Dni, dlatego niniejsza książka nic więcej o niej nie mówi (I 35) [wyżej macie do czynienia z moim tłumaczeniem poprawionym - u Skibniewskiej niekonsekwentnie: Frodo, zajmując się niemal wyłącznie historia Dawnych Dni, mało z tej pracy krewniaka skorzystał, dlatego niniejsza książka nic więcej o niej nie mówi]. Teraz historia Ćlfwine’a staje się zbędna i niepotrzebna, gdyż źródłem Silmarillionu okazuje się być trzytomowe dzieło Bilba. Dlaczego Tolkien porzucił koncepcję staroangielskich kontaktów z elfami? Może jest to ostateczne rozstanie z ‘mitologią dla Anglii’ i ze związkami Śródziemia z naszym światem.

A teraz nowinki dla zainteresowanych (jak ja) sprawami języków. W Ludach Śródziemia znajdujemy przykłady języka Sóval Pháre. Czyżby kolejny pomysł Profesora, kolejny nieznany język elfów? Nic podobnego. Sóval Pháre to Wspólna Mowa, ale w swej rzeczywistej postaci. Pamiętamy, że zgodnie z Zasadami przekładu (III 545) Czerwoną Księgę przetłumaczono na angielski ze Wspólnej Mowy. Wszystkie terminy, nazwy otrzymały angielską formę. We Władcy podano tylko kilka oryginalnych przykładów tego języka: Sűza (przetłumaczone jako Shire), Karningul (Rivendell), Phurunargian (Dwarrowdelf), banakul (halfling), Banazîr (Samwise), Ranugad (Hamfast), Kalimac (Meriadoc), itd. Teraz możemy poznać ich znacznie więcej. Zobaczcie jak fonetycznie interesujący jest to język: Bilba Labingi (Bilbo Baggins), Labin-nec (Bag End), Maura (Frodo), Batti Zilbirapha (Barliman Butterbur). Jak pamiętamy język ten nazywano też Westron. W rzeczywistości nazwa ta brzmiała Adűni, co znakomicie koresponduje z nazwą starszego języka Adűnaic. Nazwy z języków pokrewnych Sóval Pháre to na przykład: w języku Północy Trágu (Smaug), w języku Rohirrimów Lohtúr (Éothéod), Túrac (Théoden).

Ludy Śródziemia podają nam też garść wiedzy o krasnoludach i ich języku. Przede wszystkim, uwaga, poznajemy nazwy wszystkich siedmiu rodów krasnoludzkich. Mamy zatem oczywiście Długobrodych, ale również Ognistobrodych (Firebeards) i Szerokobiodrych (Broadbeams) pochodzących z Ered Luin (przebudzili się na północ od Ered Lindon). Następnie Żelaznostopi (Ironfoots), Sztywonobrodzi (Stiffbeards), Czarnowłosi (Blacklocks) i Kamiennostopi (Stonefoots) - wszyscy przebudzili się bardziej na wschód. Okazuje się, że nazwa Góry Gundabad pochodzi z khuzdűl (języka krasnoludów, który tak właśnie jest zapisywany w Ludach Śródziemia) i to tam właśnie przebudził się Durin. Nazwa Długobrodych w khuzdűl to Sigin-tarag.

Miłośnicy języków elfów też znajdą coś dla siebie. Mamy przykład zdań w quenya (są to pytania zadane przez Ćlfwine’a Pengolođowi):

Dowiadujemy się też, że imię Aragorn oznacza ‘Królewskie-męstwo’. Znajdziemy tam też większe teksty o tematyce językoznawczej: Wymowa Feanora, Problematyka [słowa] ‘Ros’, Dangweth Pengolođ. Powrócimy do nich w kolejnych numerach Simbelmýnë.

Przedstawione w tym tomie Drzewa Genealogiczne uzupełniają naszą wiedzę o rodzinach Bolger i Boffin. Tabele z krewniakami bohaterów Władcy Pierścieni są reprodukowane wraz z ciekawym komentarzem.

Fascynujący jest rozdział O Kalendarzach. Znajdziemy tu mnóstwo nieopublikowanych informacji o rachubach dni w Śródziemiu. Okazuje się po raz kolejny, że Tolkien był zmuszony do radykalnych cięć w trakcie redagowania Dodatków.

Można by się wiele rozpisywać o innych ciekawych rozdziałach księgi Ludy Śródziemia, o wcześniejszej wersji Akallabęth, o niezwykłych losach Galadrieli i o jej włosach, o lembasach i ich pochodzeniu z Amanu, o Czarodziejach, o Glorfindelu i reinkarnacji, etc. Niestety materia to zbyt obszerna by spłycać ją w streszczeniu (za to są to ciekawe materiały do rozpracowania w Simbelmýnë. Tutaj spojrzymy jeszcze na Nowy cień, czyli opowieść o dalszych losach Gondoru.

Tolkien rozpoczął pisać Nowy cień około roku 1950 jako dalszy ciąg Władcy Pierścieni. Nie można niestety określić bliższej daty tych prac; wiemy jedynie, że Profesor porzucił je na jakiś czas i powrócił do nich na krótko w połowie lat sześćdziesiątych. W Ludach Śródziemia całego opublikowanego tekstu mamy jakieś siedem i pół strony. Nie zaspokaja to zapewne naszej ciekawości, rozbudzonej fragmentami listów, w których Tolkien streszczał Nowy cień (L 344, 419). Akcja rozgrywa się w jakieś sto lat po Wojnie o Pierścień, za panowania Eldariona. Obserwujemy losy zagmatwanego w ciemny kult wiekowego już Borlasa (młodszego syna Beregonda i brata Bergila, którego Pippin spotkał w Minas Tirith). Kult rozprzestrzeniający się w Gondorze jest związany z postacią Herumora. Tolkien w jednym z listów (L 344) określa te wierzenia mianem ‘satanistycznych’, a cała opowieść ma być w zamierzeniu smutną refleksją nad Człowiekiem, który zadziwiająco szybko nudzi się dobrem.

Ostanim tekstem w książce jest Tal-Elmar, datowany na połowę lat pięćdziesiątych. Jest to opowieść o pierwszych spotkaniach ‘Dzikich Ludzi’ z Númenorejczykami, w czasach najwcześniejszych podróży tych ostatnich do Śródziemia, przed Upadkiem Númenoru. Tal-Elmar jest najmłodszym synem Hazada, Dzikiego Człowieka, którego ojciec, Buldar ożenił się z Elmar porwaną w trakcie wyprawy wojennej, a pochodzącą spośród Atani. Tal-Elmar podobny jest bardzo do babki. Sam Hazad wyróżnia się posiadaniem... siedemnastu synów i brody długiej na pięć stóp (około półtora metra!). Głównym tematem opowiadania jest przybycie okrętów númenorejskich do małej zatoczki i przyjęcie Tal-Elmara przez jego załogę, która jest przekonana, że Tal-Elmar jest jednym z ich plemienia. Z zapisanych pod koniec rękopisu nazw geograficznych wynika, że Tal-Elmar miał odwiedzić z Númenorejczykami inne krainy Śródziemia. Ciekawie rozpoczyna się sam tekst: Za dni Wielkich Królów, gdy człowiek mógł spokojnie przemierzyć suchą stopą drogę z Rzymu do Yorku (co nie znaczy, że ktoś już te miasta zbudował, czy nawet o nich pomyślał)...

Wydaje się, że ta oderwana od innych opowieść, nie skoncentrowana na żadnym wielkim wydarzeniu z historii Śródziemia, miała być próbą spojrzenia na ten świat oczami innych ludów. Tolkien poszukiwał spojrzenia na legendarium z perspektywy nie mieszczącej się w głównym nurcie tradycji elficko-númenorejsko-hobbickiej.

Po publikacji ostatniego, zamykającego serię tomu The History of Middle-earth powstaje problem oceny tego monumentalnego dzieła. Wydaje się, że nikt inny, tylko syn Profesora - Christopher Tolkien - mógł przedsięwziąć tak trudne i pracochłonne zamierzenie. Bo Historia Śródziemia to z jednej strony testament wielkiego pisarza i subkreatora, z drugiej wyraz zachwytu i oddania spadkobiercy, który potrafił uporać się z wielkim dziedzictwem zapisanym w rękopisach i w maszynopisach. Każdy kochający Śródziemie powinien zapoznać się ze wszystkimi dwunastoma tomami tego znaczącego dokumentu ludzkiej pracy i inwencji.

[W recenzji wykorzystano materiały z pism Mythlore, Mallorn, Vinyar Tengwar i Tyalie Tyelelliéva]

[1] Patrz artykuł Arkadiusza Kubali Zdrada Isengardu czyli ‘Historia Władcy Pierścieni cz. 2’ .



Ludy Śródziemia *czyli Historii Śródziemia* tom XII i ostatni**	Ryszard Derdziński

Jesienią zeszłego roku w brytyjskich księgarniach pojawił się dwunasty i - zgodnie z intencją redagującego ten cykl Christophera Tolkiena - ostatni tom wielkiej i ważnej serii: The History of Middle-earth, śledzącej akt twórczy najpopularniejszego pisarza stulecia na Wyspach Brytyjskich. W książce tej - zatytułowanej The Peoples of Middle-earth (HarperCollins, London, 1996, Ł25) czyli *Ludy Śródziemia* - syn Tolkiena powraca znowu do tematyki powstawania epopei Władca Pierścieni (temu tematowi poświęcone były też: The Return of the Shadow, The Treason of Isengard[1], The War of the Ring, Sauron Defeated) - zaś konkretnie Christopher poświęca tę książkę ewolucji Prologu i Dodatków. Ale to nie wszystko. W Ludach Śródziemia znajdziecie też (nareszcie!) esej o reinkarnacji Glorfindela (przypominam, że temat ten wywołał niegdyś dość ostry spór wśród krytyków) oraz jedyny istniejący fragment... kontynuacji Władcy Pierścieni zatytułowanej The New Shadow (Nowy Cień)! Opublikowane w tej książce wcześniejsze wersje i szkice Prologu i Dodatków są znacznie obszerniejsze od umieszczonych ostatecznie we Władcy. Niosą one ze sobą tyle nowych i ważnych informacji, że nie sposób zająć się nimi tutaj szczegółowo. Spróbujmy jednak prześledzić najważniejsze z nich. Prolog do Władcy Pierścieni (I 16-35) zaczął powstawać równocześnie z samą książką. Ale z początkiem lata 1948 roku Tolkien wprowadził do niego kilka radykalnych zmian - najciekawszy jest sposób, w jaki przedstawił wtedy ‘prawdziwą’ historię znalezienia Jedynego Pierścienia przez Bilba. W latach 1947-1950 w tekście Hobbita pisarz i wydawnictwo dokonali poważnej zmiany przekształcając sens i przebieg tego ważnego dla Władcy Pierścieni wydarzenia w ten sposób by było koherentne z późniejszą opowieścią. Teraz należało zdecydować czy opis tych wydarzeń przedstawić w toku narracji, czy też w Prologu. Tolkien wybrał drugą ewentualność. Wprawdzie Nota do prologu (I 33-35) znalazła się dopiero w drugim wydaniu angielskim, ale, jak zauważa Christopher, miała ona być częścią Wstępu do zamierzanego przez ojca Silmarillionu. Możemy prześledzić tu ciekawy zwrot w koncepcji Tolkiena dotyczącej ‘źródeł’ naszej wiedzy o czasach Silmarillionu i Władcy Pierścieni. Pierwotnie (czytamy o tym w The Book of Lost Tales) pewien Ćlfwine (wcześniej Eriol), pochodzący z ziemi Anglów i żyjący w V wieku po Chrystusie, miał pożeglować z Brytanii na wyspę Tol Eressea. Tam poznał historię Dawnych Dni w odnalezionych księgach i bezpośrednio z ust mędrca Pengoloda. W takich ramach Silmarillion istniał najdłużej. Podstawą Władcy Pierścieni ma być ‘Czerwona Księga Marchii Zachodniej’ - początkowo dziennik Bilba i Froda, uzupełniony później opisem dziejów Królestw Północnego i Południowego i innymi materiałami z Trzeciej Ery (głównie hobbickimi). Jak dotąd wszystko jest jasne - przekazy Ćlfwine’a o legendach i historii Pierwszej Ery przetrwały do naszych czasów i są podstawą Silmarillionu, podczas gdy Czerwona Księga dzięki hobbitom (którzy zgodnie z tą koncepcją żyli w naszym Świecie Pierwotnym) opowiada nam o późniejszych dziejach świata i jest tekstem niesłychanie starożytnym. Jednak w drugim angielskim wydaniu Władcy następuje poważna zmiana. W Nocie do prologu czytamy: Największa jednak wartość kopii Findegila polega na tym, że tylko w niej zamieszczono ‘Przekłady z języka elfów’ dokonane przez Bilba. Dzieło to liczy trzy tomy i spotkało się z uznaniem jako owoc głębokiej wiedzy i umiejętności. Bilbo pracował nad nim w latach 1403-1418 przebywając w Rivendell, gdzie miał dostęp do bogatych źródeł zarówno w formie przekazów piśmiennych, jak ustnych. Frodo jednak z niego nie korzystał, bo dotyczyły niemal wyłącznie historii Dawnych Dni, dlatego niniejsza książka nic więcej o niej nie mówi (I 35) [wyżej macie do czynienia z moim tłumaczeniem poprawionym - u Skibniewskiej niekonsekwentnie: Frodo, zajmując się niemal wyłącznie historia Dawnych Dni, mało z tej pracy krewniaka skorzystał, dlatego niniejsza książka nic więcej o niej nie mówi]. Teraz historia Ćlfwine’a staje się zbędna i niepotrzebna, gdyż źródłem Silmarillionu okazuje się być trzytomowe dzieło Bilba. Dlaczego Tolkien porzucił koncepcję staroangielskich kontaktów z elfami? Może jest to ostateczne rozstanie z ‘mitologią dla Anglii’ i ze związkami Śródziemia z naszym światem. A teraz nowinki dla zainteresowanych (jak ja) sprawami języków. W Ludach Śródziemia znajdujemy przykłady języka Sóval Pháre. Czyżby kolejny pomysł Profesora, kolejny nieznany język elfów? Nic podobnego. Sóval Pháre to Wspólna Mowa, ale w swej rzeczywistej postaci. Pamiętamy, że zgodnie z Zasadami przekładu (III 545) Czerwoną Księgę przetłumaczono na angielski ze Wspólnej Mowy. Wszystkie terminy, nazwy otrzymały angielską formę. We Władcy podano tylko kilka oryginalnych przykładów tego języka: Sűza (przetłumaczone jako Shire), Karningul (Rivendell), Phurunargian (Dwarrowdelf), banakul (halfling), Banazîr (Samwise), Ranugad (Hamfast), Kalimac (Meriadoc), itd. Teraz możemy poznać ich znacznie więcej. Zobaczcie jak fonetycznie interesujący jest to język: Bilba Labingi (Bilbo Baggins), Labin-nec (Bag End), Maura (Frodo), Batti Zilbirapha (Barliman Butterbur). Jak pamiętamy język ten nazywano też Westron. W rzeczywistości nazwa ta brzmiała Adűni, co znakomicie koresponduje z nazwą starszego języka Adűnaic. Nazwy z języków pokrewnych Sóval Pháre to na przykład: w języku Północy Trágu (Smaug), w języku Rohirrimów Lohtúr (Éothéod), Túrac (Théoden). Ludy Śródziemia podają nam też garść wiedzy o krasnoludach i ich języku. Przede wszystkim, uwaga, poznajemy nazwy wszystkich siedmiu rodów krasnoludzkich. Mamy zatem oczywiście Długobrodych, ale również Ognistobrodych (Firebeards) i Szerokobiodrych (Broadbeams) pochodzących z Ered Luin (przebudzili się na północ od Ered Lindon). Następnie Żelaznostopi (Ironfoots), Sztywonobrodzi (Stiffbeards), Czarnowłosi (Blacklocks) i Kamiennostopi (Stonefoots) - wszyscy przebudzili się bardziej na wschód. Okazuje się, że nazwa Góry Gundabad pochodzi z khuzdűl (języka krasnoludów, który tak właśnie jest zapisywany w Ludach Śródziemia) i to tam właśnie przebudził się Durin. Nazwa Długobrodych w khuzdűl to Sigin-tarag. Miłośnicy języków elfów też znajdą coś dla siebie. Mamy przykład zdań w quenya (są to pytania zadane przez Ćlfwine’a Pengolođowi): *Manen lambe Quendion ahayane?* - ‘Jak język Elfów się zmieniał?’ *Mana i-coimas Eldaron?* - ‘Co to jest „coimas” Eldarów?’ Dowiadujemy się też, że imię Aragorn oznacza ‘Królewskie-męstwo’. Znajdziemy tam też większe teksty o tematyce językoznawczej: Wymowa Feanora, Problematyka [słowa] ‘Ros’, Dangweth Pengolođ. Powrócimy do nich w kolejnych numerach Simbelmýnë. Przedstawione w tym tomie Drzewa Genealogiczne uzupełniają naszą wiedzę o rodzinach Bolger i Boffin. Tabele z krewniakami bohaterów Władcy Pierścieni są reprodukowane wraz z ciekawym komentarzem. Fascynujący jest rozdział O Kalendarzach. Znajdziemy tu mnóstwo nieopublikowanych informacji o rachubach dni w Śródziemiu. Okazuje się po raz kolejny, że Tolkien był zmuszony do radykalnych cięć w trakcie redagowania Dodatków. Można by się wiele rozpisywać o innych ciekawych rozdziałach księgi Ludy Śródziemia, o wcześniejszej wersji Akallabęth, o niezwykłych losach Galadrieli i o jej włosach, o lembasach i ich pochodzeniu z Amanu, o Czarodziejach, o Glorfindelu i reinkarnacji, etc. Niestety materia to zbyt obszerna by spłycać ją w streszczeniu (za to są to ciekawe materiały do rozpracowania w Simbelmýnë. Tutaj spojrzymy jeszcze na Nowy cień, czyli opowieść o dalszych losach Gondoru. Tolkien rozpoczął pisać Nowy cień około roku 1950 jako dalszy ciąg Władcy Pierścieni. Nie można niestety określić bliższej daty tych prac; wiemy jedynie, że Profesor porzucił je na jakiś czas i powrócił do nich na krótko w połowie lat sześćdziesiątych. W Ludach Śródziemia całego opublikowanego tekstu mamy jakieś siedem i pół strony. Nie zaspokaja to zapewne naszej ciekawości, rozbudzonej fragmentami listów, w których Tolkien streszczał Nowy cień (L 344, 419). Akcja rozgrywa się w jakieś sto lat po Wojnie o Pierścień, za panowania Eldariona. Obserwujemy losy zagmatwanego w ciemny kult wiekowego już Borlasa (młodszego syna Beregonda i brata Bergila, którego Pippin spotkał w Minas Tirith). Kult rozprzestrzeniający się w Gondorze jest związany z postacią Herumora. Tolkien w jednym z listów (L 344) określa te wierzenia mianem ‘satanistycznych’, a cała opowieść ma być w zamierzeniu smutną refleksją nad Człowiekiem, który zadziwiająco szybko nudzi się dobrem. Ostanim tekstem w książce jest Tal-Elmar, datowany na połowę lat pięćdziesiątych. Jest to opowieść o pierwszych spotkaniach ‘Dzikich Ludzi’ z Númenorejczykami, w czasach najwcześniejszych podróży tych ostatnich do Śródziemia, przed Upadkiem Númenoru. Tal-Elmar jest najmłodszym synem Hazada, Dzikiego Człowieka, którego ojciec, Buldar ożenił się z Elmar porwaną w trakcie wyprawy wojennej, a pochodzącą spośród Atani. Tal-Elmar podobny jest bardzo do babki. Sam Hazad wyróżnia się posiadaniem... siedemnastu synów i brody długiej na pięć stóp (około półtora metra!). Głównym tematem opowiadania jest przybycie okrętów númenorejskich do małej zatoczki i przyjęcie Tal-Elmara przez jego załogę, która jest przekonana, że Tal-Elmar jest jednym z ich plemienia. Z zapisanych pod koniec rękopisu nazw geograficznych wynika, że Tal-Elmar miał odwiedzić z Númenorejczykami inne krainy Śródziemia. Ciekawie rozpoczyna się sam tekst: Za dni Wielkich Królów, gdy człowiek mógł spokojnie przemierzyć suchą stopą drogę z Rzymu do Yorku (co nie znaczy, że ktoś już te miasta zbudował, czy nawet o nich pomyślał)... Wydaje się, że ta oderwana od innych opowieść, nie skoncentrowana na żadnym wielkim wydarzeniu z historii Śródziemia, miała być próbą spojrzenia na ten świat oczami innych ludów. Tolkien poszukiwał spojrzenia na legendarium z perspektywy nie mieszczącej się w głównym nurcie tradycji elficko-númenorejsko-hobbickiej. Po publikacji ostatniego, zamykającego serię tomu The History of Middle-earth powstaje problem oceny tego monumentalnego dzieła. Wydaje się, że nikt inny, tylko syn Profesora - Christopher Tolkien - mógł przedsięwziąć tak trudne i pracochłonne zamierzenie. Bo Historia Śródziemia to z jednej strony testament wielkiego pisarza i subkreatora, z drugiej wyraz zachwytu i oddania spadkobiercy, który potrafił uporać się z wielkim dziedzictwem zapisanym w rękopisach i w maszynopisach. Każdy kochający Śródziemie powinien zapoznać się ze wszystkimi dwunastoma tomami tego znaczącego dokumentu ludzkiej pracy i inwencji. [W recenzji wykorzystano materiały z pism Mythlore, Mallorn, Vinyar Tengwar i Tyalie Tyelelliéva] [1] Patrz artykuł Arkadiusza Kubali Zdrada Isengardu czyli ‘Historia Władcy Pierścieni cz. 2’ .