Daur a Iorhael

podsumowanie(?) dyskusji

Ryszard Derdziński

Cieszę się, że dyskusja na temat imienia i nazwiska Froda Bagginsa przynosi nam nowe plony. Poza próbą wyjaśnienia zawiłości lingwistycznych na gruncie języków elfów, ważne jest chyba i to, że zwykły czytelnik Władcy Pierścieni może teraz poznać staroangielską etymologię  imion swoich ulubionych bohaterów. Ostatnie doniesienia Nancy Martsch (patrz O artykule „Kim był Iorhael Daur”, NE #3, s. 20 - 21) i Lisy Star (list do mnie z końca ubiegłego roku) przenoszą nas w świat mitologii i heroicznych eposów dawnych Anglów i Sasów, a imię Froda jawi się nam w swej wielowiekowej bohaterskiej tradycji i literackich koneksjach.

Pozwolę sobie polemizować z artykułem pani Nancy Martsch - wsparty miażdżącymi argumentami Lisy Star - i będę bronił mojej tezy z artykułu Kim był Iorhael Daur (NE #1) o znaczeniu słowa i imienia DAUR. 

Zainteresowanych odsyłam też do poprzednich artykułów z tego cyklu.

BAGGINS

Nazwisko naszego bohatera było dużo starsze od siedziby rodowej Bag End. Chociaż Bagginsowie żyli w okolicy Pagórka od niepamiętnych czasów... (H 5), to zgodnie z Prologiem do Władcy Pierścieni niegdyś zamieszkiwali inny obszar Shire’u - istniały bowiem ...krainy, których nazwy pochodziły od nazwisk starych rodów, jakkolwiek (...) spotykało się często hobbitów danego nazwiska poza krainą niegdyś do ich przodków należącą (...), na przykład BAGGINSÓW albo Boffinów... (I 27). Nazwiska - cecha odróżniająca hobbitów od innych wolnych ludów - miały w większości wyraźne znaczenie i pochodziły od dawnych przezwisk, często żartobliwych, albo od miejsca zamieszkania... (III 548). Okazuje się, że słowo ‘baggins’ ma w języku angielskim swoje znaczenie. Jak podaje Tom Shippey w swej książce The Road to Middle-earth (s. 56):

Ale w większości kraju ‘herbatka’ (‘tea’),

w rzeczywistości coś do jedzenia pomiędzy

posiłkami, a szczególnie popołudniowa

herbatka - ‘coś konkretnego’ - jak podaje

Oxford English Dictionary, nazywa się

‘baggins’.

Słowo to musiało się bardzo ciepło kojarzyć każdemu hobbitowi o ustach skorych do śmiechu, jedzenia i picia (I 17). Popołudniowa herbatka jest bowiem najważniejszą ceremonią przed pierwszą kolacją - wystarczy nastawić imbryk, nakryć do stołu (wystarczy filiżanka i talerzyk) i przygotować parę ciastek (H 8), a już w norce panuje niepowtarzalna atmosfera.

Siedziba rodu - Bag End - została zbudowana przez Bungo Bagginsa, ojca Bilba. Według Guide to the Names in the Lord of the Rings (w A Tolkien Compass) Bag End to nazwa domu Bilba kojarzona (przez hobbitów) z dnem, końcem (ang. ‘end’) ‘worka’ czy tzw. ‘pudding-bag’ (był to specjalny worek, w którym przygotowywano posiłki na bazie mąki), co po francusku brzmi     ‘cul-de-sac’ (jest to wyrażenie odpowiadające polskiemu ‘ślepemu zaułkowi, ślepej uliczce’)... (uwagi w nawiasach pochodzą od tłumacza - R.D.). Na marginesie dodam, że możliwym polskim tłumaczeniem tej nazwy mogłoby być np. Dno Worka, a nazwisko Baggins brzmiałoby - Woreczko (Pan Bilbo Woreczko z Dna Worka - NIE WYGLĄDA TO NAJLEPIEJ! Może Wy, Państwo, macie jakiś pomysł. Pamiętajcie, że Tolkien radził aby ...tłumaczyć to zgodnie ze znaczeniem. Ten sam element powinien w języku tłumaczenia występować w Baggins, jak i w Bag End...).

Nancy Martsch, Lisa Star i ja zaproponowaliśmy trzy różne próby wyjaśnienia dlaczego DAUR, pierwotnie znaczące ‘zatrzymanie, przerwę’  (UT 279), miałoby być tłumaczeniem IMIENIA (Nancy Martsch) lub NAZWISKA (ja plus pomoc Lisy Star) Froda Bagginsa. Czytelnik śledzący nasze rozważania zna już argumenty. Teraz przedstawię nowe argumenty przemawiające za moją tezą.

Nie przekonuje mnie próba podciągnięcia znaczenia ‘zatrzymać się, by nie myśleć zbyt pochopnie’ (patrz N. Martsch O artykule..., NE #3) pod staroangielskie FRÓD, gdy w językach elfów mamy tyle rdzeni mogących posłużyć dla oddania sensu ‘mądry przez doświadczenie’ (L 168).

Skłaniam się ku tezie, że BAGGINS - nazwisko, które w Shire kojarzono z ‘herbatką, przerwą na herbatkę’ (Tom Shippey), ale zapewne też w jakiś sposób z Bag End ‘ślepym zaułkiem’, co jest jednoznaczne z ‘zatrzymaniem, przerwą, zakończeniem [dalszej drogi]’, zostało w sindarinie przetłumaczone jako DAUR (przypominam jeszcze raz, że wg Niedokończonych opowieści DAUR znaczy ‘zatrzymanie, przerwę’. Etymologie - w The Lost Road - podają rdzeń DAR- ‘pozostać, czekać, zatrzymać się, zostać’).

Dlaczego w świecie nie znającym nazwisk zaczęto Froda mianować sindarińskim, zbliżonym odpowiednikiem jego nazwiska? Myślę, że wszystko mogło zacząć się od Bilba Bagginsa. Kiedy jego nazwisko na dobre związało się już z historią Jedynego Pierścienia, a Bilbo zamieszkał w Rivendell, ten wielki znawca języków elfów - może na prośbę Elronda i elfów - postanowił przetłumaczyć swoje imię na sindarin (oczywiście mógł też zrobić to ktoś inny i w ogóle cała ta historia może nie miała miejsca). Ale Tolkien pisze, że imię ‘Bilbo’ nie miało specjalnego znaczenia [Chłopcom dawano imiona bez specjalnego znaczenia (...) Tego typu imionami były: BILBO, Bungo, Polo, Loto... (III 548). Stąd tłumacz postanowił przetłumaczyć nazwisko tej znanej postaci - jest to przecież jakby ‘drugie’ imię - i kierował się tutaj najbliższymi skojarzeniami. Od tego czasu (oczywiście wszystko to, to tylko hipoteza) Bilbo Baggins znany był w szerokim świecie jako DAUR (czyli BAGGINS). Później to sindarińskie imię tak związało się z historią Jedynego Pierścienia, że PRZESZŁO Z BILBA NA FRODA. Daur było więc jakby „oficjalnym” imieniem Froda wśród posługujących się sindarinem mieszkańców Śródziemia. Można by rzec, że w powszechnym odczuciu te dwie nietuzinkowe postacie, ze wzbudzającego zdumienie plemienia hobbitów, zlały się w jednego NIZIOŁKA BAGGINSA (sind. PHERIAN DAUR). Dla przyjaciela hobbitów - Króla Aragorna - było jednak jasne jak się mają sprawy z imionami i nazwiskami rodziny Bagginsów. O nazwał Froda w Liście Królewskim (synka Samwisa) dosłownym tłumaczeniem sensu tego imienia w sindarinie - IORHAEL.

Jest oczywiście możliwe, że Tolkien kierował się innymi przesłankami - że IORHAEL jest odrzuconym później tłumaczeniem, a DAUR przyjęło się z nieznanych powodów.

FRODO

O imionach hobbitów Tolkien pisał (III 548): W niektórych starych rodzinach (...) były w zwyczaju imiona szumnie brzmiące. Zapożyczano je, jak się zdaje, przeważnie z dawnych legend obu plemion: ludzkiego i hobbickiego (...) Zastąpiłem je przez stare imiona, najczęściej czerpane z legend Franków i Gotów (...) znane z historii i literatury. ‘Frodo’ to także imię zakotwiczone w germańskiej tradycji. W liście 168 (L 223) Tolkien pisał: Frodo jest rzeczywistym imieniem (...) Jego staroangielską formą jest ‘Fróda’. Jest ono bez wątpienia związane ze starym słowem ‘fród’, znaczącym zgodnie z etymologią - ‘mądry doświadczeniem’. Jest ono również powiązane z mitologią - z legendami Złotego Wieku Północy... Profesor Shippey w The Road to Middle-earth wzmiankuje historię Króla Frody (King Froda), którego imię w języku staronorweskim brzmiało Fróđi, i którego panowanie charakteryzowało się długim okresem pokoju, gdy:

...ni zbrodni, ni wojen, ni kradzieży

nie było i złote pierścienie leżały

nietknięte na gościńcu, tak, że każdy

zwał ten wiek ‘Fróđa-friđ’ - pokojem

            Fróđiego.

Grottasöngr (Pieśń o Młynie Grottim - Edda Poetycka) tłumaczy nam, dlaczego złoto zowie się ‘mąką Fróđiego’ i opowiada o końcu Pokoju Fróđiego w pożodze wojennej. W postaci mitycznego króla Złotego Wieku zlały się prawdopodobnie osoby historycznych władców, znanych z sag - Fróđiego Fridleifssona i zachłannego Fróđiego Bratobójcy.

Froda jest wspomniany i w staroangielskim poemacie Beowulf i w Tolkienowskim Powrocie Beorhtnotha (The Homecoming of Beorhtnoth). Imię to stało się tradycyjnym imieniem królów Północy.

Mały Słownik Anglo-saski (A Concise Anglo-Saxon Dictionary, J. Clark Hall, Univ. Toronto Press, 1991) potwierdza znaczenie tego imienia podane przez Tolkiena:

FRÓD                mądry : stary (stnorw. FRÓĐR)

FRÓDIAN          być mądrym

Tom Shippey tłumaczy nasze imię jako ‘mędrzec’, Nancy Martsch jako ‘uczony; przewidujący, ostrożny, roztropny’. Lisa Star proponuje etymologię, z którą nie mogę się zgodzić, wiążąc FRÓD ze słowami ‘friend, free(handed)’ co znaczy - ‘przyjaciel, hojny dobroczyńca’.

W wielokrotnie już cytowanym w naszej dyskusji Liście Królewskim (patrz Sauron Defeated) podano tłumaczenie tego imienia, które jest jasne i nie wymaga wyjaśnień:

sind. IORHAEL (czyt. jorchajl)             = ior-            ‘stary’

                                                                   + sael            ‘mądry’

(Szczegóły w NE #1, Kim był Iorhael Daur).

Wszystko wydaje się proste, ale zawsze pozostaną jakieś wątpliwości i obszar dla nowych interpretacji. Zapraszam wszystkich do tej dyskusji! Przede wszystkim czekam na Wasze refleksje i Waszą pomoc w następujących kwestiach:

1) Jaka jest etymologia nazwiska BAGGINS?

2) Jaki jest związek tego nazwiska z nazwą miejscową BAG END?

3) Skąd pochodzili Bagginsowie?

Jest jeszcze wiele pytań, a dyskusja jest wciąż otwarta. Czekam na Wasze listy i gotowe artykuły.